Векторные операции в криволинейных координатах 1о Криволинейные координаты    Пусть r  r (  ) осуществляет взаимно однозначное, непрерывно-дифференцируемое отображение некоторой области  на область V с ненулевым якобианом,  еw Lw H w w  x ( u , v, w )      r  r (  )  r ( u , v, w )   y ( u , v, w )   z ( u , v, w )    w v z  еv H v  v H u  u Lv u y x Lu  еu x u x v x w               y det r   ru , rv , rw   yu yv w  0   z z z u v w так что положение точки с декартовыми координатами ( x, y, z ) можно однозначно определять тройкой чисел ( u, v, w ) , называемых криволинейными координатами Линии изменения одной из координат при фиксированных двух других       L u  r  r ( u, v 0 , w 0 ) , L v  r  r ( u 0 , v, w 0 ) , Lw  r  r (u 0,v0, w )       называются координатными линиями. Векторы     , rv , rw  ru являются направляющими векторами касательных к координатным линиям. Поверхности изменения каких-либо двух координат при фиксированной третьей       S u v  r  r ( u, v, w 0 )  S w 0 , S v w  r  r ( u 0 , v, w)  S u 0 , S wu  r  r ( u, v 0 , w)  S v 0       называются координатными поверхностями. Векторы        , rv    , rw      , ru  ru   rw   ,  rv ,  являются нормальными векторами координатных поверхностей. Требование ненулевого якобиана означает, что тройка векторов     , rv , rw    ru  некомпланарная и образует в каждой точке r 0 свой локальный базис. Криволинейные координаты ( u, v, w ) называются ортогональными, если базис ортогональный      rv   rw  ru 1 Замечание. В случае декартовых ортогональных координат ( x, y, z ) - координатные линии и поверхности, очевидно, представляют собой ортогональные прямые и плоскости.    Ортогональный базис  i , j , k  нормирован и один и тот же для всех точек. В общем случае криволинейных координат векторы базиса не нормированы. Их длины      , H v  rv  , H w  rw H u  ru называются коэффициентами Ламэ, геометрический смысл которых - коэффициенты растяжения (искажения) в данной точке длин декартовых координатных линий пространства Ouvw при их преобразовании в координатные кривые пространства Oxyz В случае ортогональных криволинейных координат, произведения        , rv    , rw    , ru       Hv H w ,  rw   H w H u  ru   Hu Hv ,  rv  - коэффициенты растяжения площадей координатных плоскостей, а произведение    , rv , rw    H u  H v  H w  ru - коэффициент растяжения объема в данной точке пространства Ouvw при его отображении в пространство Oxyz . Очевидно, векторы       , ,  е u  1 ru е v  1 rv е w  1 rw Hu Hv Hw образуют в каждой точке ортонормированный базис. Будем считать, что тройка    базисных векторов  е u , е v , е w  ориентирована так же, как и ортонормированный базис пространства Oxyz , так что          еu , еv    еw,  еv , еw    еu ,      еw, еu    еv 2о Градиент     Для нахождения grad f ( r ) в ортонормированном базисе  е u , е v , е w  надо найти координаты        grad f ( r ) , е u  ,  grad f ( r ) , е v  ,  grad f ( r ) , е w  Имеем    grad f ( r0 ) , е u    u  (r0 ) fе    f ( r0  еu  t )  f ( r0 )  lim  t  t 0  u  1 t  Hu     1    t  r   1  t  ru    u,  u  е u   t  Hu ru Hu      u )  f ( r 0 ) f ( r 0  ru  1 lim  Hu  u  0 u        u  r (u 0 , v0 , w0 )  ru (u 0 , v0 , w0 )  u  r (u 0   u, v0 , w0 )   r 0  ru      f ( r ( u 0   u, v0 , w0 ))  f ( r ( u 0 , v0 , w0 ))  lim  1 u f ( r 0 ) Hu  u  0 u Hu 1 Итак,    grad f  еu  1 u f  еv  1 v f  еw  1  f Hu Hv Hw w 2 3о Ротор   Для нахождения rot F ( r ) в ортонормированном базисе  еu , еv , еw        надо найти координаты  rot F ( r ) , е u  ,     rot F ( r ) , е v  ,     rot F ( r ) , е w   еw Воспользуемся инвариантным определением ротора  rot F ( r0 ) , е w         F(r ), lim S L  r0 L    dL  SL  u0 , v0  v, w0   u0 , v0 , w0  S L ( w0 ) Lv  u0  В числителе   L    F ( r ) , dL    u0  u, v0 , w0  L   u0  u, v0  v, w0   L u  v0    L v  u0   u    L u  v0   v    L v  u0   Lu  v0  u0   u  u0       F , ru u v0 w0 v0   v du  v0       F , rv u0 dv  u0  u v w0 u0   u       F , ru v0 du  u v0  v w0 v0   v   F , rv    dv  u0 v w0 v0   v  v0       F , rv  u0  u   v w0      F , rv  u0   u dv  u0   v w0 u0    F , ru      u v0  v   w0    F , ru    u v0   w0 du  v0   v  v0   u      F , rv u0   u  u dv 1   v w0   u0   v    F , ru  u    v du  1   w0      u  F , rv 1 2 w0      u  v  v  F , ru v u  2 1 w0   u  F , rv    1 2 w0      v  F , ru  2 1 w0 u v 3 В знаменателе SL       , rv     ru  du dv  u0  u u0  v0  v v0  H u H v dvdu  H u H v u v 3 3 w0  Поскольку при S L  r 0 , т.е.  u ,  v  0 , промежуточные точки  1 ,  2 , w 0  ,  2 ,  1 , w 0  ,  3 ,  3 , w 0  то  u 0 , v 0 , w0       F, r  F, r      u  v            v u v 1  F, r  F, r        rot F ( r0 ), е w   lim   u    v u v Hu Hv  u Hu Hv  u  v S L  r0         Обозначим координаты векторного поля F в базисе  е u , е v , е w  через Pu , Qv , Rw     F  Pu  е u  Qv  е v  Rw  е w    Pu   F , е u   1 Hu   ,  F , ru         , Qv   F , е v   1  F , rv Hv       Rw   F , е w   1  F , rw Hw Воспользовавшись круговой диаграммой, получим  rot F , е u   rot F , е v     rot F , е w так что        1 Hv H w 1  v  H w Rw   w  H v Qv    w  Hu Pu    u H w Hu 1  u  H w Rw   v   еw w Rw u u  P еu  Hu Hv  H v Qv   H u Pu   Qv  еv v  rot F    H u е u  v  H w Rw Hu Hv H w 1      w  H v Qv     u  H w Rw   H v е v   w  H u Pu     v  H u Pu   H w е w   u  H v Qv или  Hu еu  rot F  1    Hv еv  v  H w еw  w Hu Hv H w   u H u Pu H v Qv H w Rw 4 4о Дивергенция      Для нахождения div F ( r ) в базисе  е u , е v , е w  Воспользуемся инвариантным определением дивергенции   div F ( r 0 )  lim VS r 0 В числителе S  еw    F ( r ) , dS  VS VS    Suv  w0  w   u0 , v0  v, w0  Suv  w0  S  u0 , v0 , w0     S    F ( r ) , dS        Sv w  u0  Sv w  u0  u       u0  u, v0 , w0   u0  u, v0  v, w0      S wu  v0    v  v  S wu 0         Su v  w0    w  w  Su v 0       ...    ...     u0   u v0   v u0   v0       , rv   du dv  F (r ) , ru u v w0 u0   u v0   v u0   v0  F (r ) ,      , rv   du dv  ru u v w0  w   ...    ...   u0   u v0   v u0        F (r ) , ru , rv  v0    F (r ) ,      , rv   ru  du dv  u v w0   u v w0  w    ...    ...   u0   u v0   v u0   v0      F (r  , rv  ) , ru w    w du dv  3   u v   ...    ...        F (r  , rv  ) , ru w   u v w 3 3 3 5 В знаменателе VS         , rv , rw  ru  u0  u v0  v w0  w du dvdw  u0    v0 H u H v H w dwdvdu  H u H v H w  u  v  w 4 4 4 w0  Поскольку при VS  r 0 , т.е.  u ,  v ,  w  0 , промежуточные точки   1 ,  1 ,  1  ,   2 ,  2 ,  2  ,   3 , 3 ,  3  ,   4 ,  4 ,  4  то   div F ( r 0 )  lim VS  r 0  1  u 0 , v 0 , w0   ...  ...  w  F ( r ) ,      , rv  u v w ru  Hu Hv H w  u  v  w , rv    ...   w  F , ru   ...  Hu H v H w               , rv     F ,   , rv   , ru ,  , еv   Hu Hv  F , еw    F r  F е H H     u u v u      \\ \\  Rw еw  ...  ...    w  H u H v Rw   Hu H v H w 1 Воспользовавшись круговой диаграммой, окончательно получаем  div F  1  P H H  Hu Hv H w  u u v w    v  H u Qv H w    w  H u H v Rw   еw w Rw 5о Лапласиан Из вида дивергенции с учетом градиента, имеем  f  div grad f  1   1  f  Hv  H w H u H v H w  u Hu  u u u  P еu Qv  еv v     v  H u  1 v f  H w Hv   1    w  Hu  Hv  Hw  w f  так что 1  Hv H w  f  Hu  u Hu Hv H w  u f    H H  v  w u v f Hv 6  Hu H v    w  Hw  w f  6о Сферические координаты  er r cos  sin     r  r  r ,  ,     r sin  sin    r cos     r   Hr  1, H  r , H  r sin  r sin    e r  r  e   1   grad f  еr  r f  е  r f  е  1  f  r sin   еr  rot F  1 r е    r sin  е    r sin  2   r Pr r Q r sin  R  div F  r 2  P r   r r sin  1 2 sin       Q r sin       R r   f  r 2  r   r sin  1 2 sin  r f      sin   f      f 1 sin     7 7о Цилиндрические координаты  ez r cos     r  r  r ,  , z    r sin    z     z r  r  er z  Hr  1, H  r , Hz  1 r  e     1  f  е grad f  еr  r f  е  r z  z f   еr  1 rot F  r   r r е     еz  z Pr r Q Rz  1 div F  r  r  Pr r     Q   z  r Rz   1 f  r  r  r r f     r1  f   z  r z f   8